Kompetencja komunikacyjna i jej kształtowanie u małych dzieci

Kompetencja komunikacyjna oznacza zdolność człowieka do posługiwania się językiem odpowiednio do sytuacji społecznej i do relacji z innymi uczestnikami interakcji komunikacyjnej. Kompetencja komunikacyjna związana jest z pragmatycznym aspektem mówienia, a więc zarówno wyrażaniem intencji w sposób skuteczny i jasny dla odbiorców, jak i rozumieniem tego, co współrozmówcy chcą rzeczywiście przekazać.

Zaburzenia kompetencji komunikacyjnej notowane są w wielu grupach dzieci. Są one trudne do zdiagnozowania i kłopotliwe do terapii, często dotyczą dzieci, które wypowiadają się zgodnie z zasadami gramatyki. Dysponują artykulacyjnie poprawną wymową co powoduje , iż oczekiwania otoczenia wobec nich są znaczne. Nieprawidłowości w zakresie kompetencji komunikacyjnej sprawiają jednak, że grupa ta nie jest w stanie sprostać stawianym im wymaganiom. Zaburzając językowe funkcjonowanie w sytuacji rozmowy, nieprawidłowości te powodują, iż dzieci z tej grupy są negatywnie odbierane przez otoczenie. W znacznym stopniu utrudniają interakcje z rówieśnikami i kontakty z osobami dorosłymi, przez co utrudniają adaptację w środowisku. Stają się także w okresie nauki szkolnej źródłem problemów wychowawczych i trudności edukacyjnych. W jeszcze większym stopniu problemy te dotyczą dzieci, u których zdiagnozowano autyzm, zespół Aspergera, zespół Williamsa, ADHD.

Proces kształtowania umiejętności komunikacyjnych rozpoczyna się już w okresie niemowlęcym. Jedną z pierwszych umiejętności jest odpowiadanie przez dziecko za pomocą uśmiechu na zainteresowanie osób, które zwracają się do niego za pomocą słów lub gestykulacji. W początkowej fazie rozwoju dziecka (1-2 miesiąc życia) większość uśmiechów wywołują stany wewnętrzne np.: bycie najedzonym. Dopiero później dziecko reaguje na opiekuna. W tym okresie najbardziej efektywnym sposobem stymulowania malucha jest po prostu odpowiadanie na wszystkie jego uśmiechy. W ten sposób kształtujemy u dziecka przekonanie, iż jego uśmiechy stały się częścią systemu komunikacji.

Umiejętnością równie istotną dla społecznego funkcjonowania dziecka jest demonstrowanie niechęci („nie chcę więcej, nie lubię tego"), a także protestowanie przeciw niepożądanemu działaniu ze strony otoczenia. Zazwyczaj najwcześniejsze okazywanie swoich preferencji pojawia się już w czasie karmienia. Płacz czy wokalizacja która początkowo jest tylko prostą reakcją na wydarzenie, szybko stanie się komunikacją intencjonalną jeśli tylko opiekunowie będą na nią odpowiadać tak, jak na prośbę porozumiewania się podjętą przez dziecko. Musi ono dostrzec że jego komunikaty zostały zrozumiane i przynajmniej w pewnej mierze są respektowane.

Demonstrowanie zainteresowania przedmiotami przez nakierowanie na nie wzroku, sięganie ręką lub wzmożona wokalizacja jest kolejnym zachowaniem dziecka, które powinno zostać potraktowane jako próba nawiązania komunikacji. Stymulowanie tej umiejętności wymaga obserwacji zachowania dziecka w celu określenia przedmiotu jego zainteresowania – podaniem dziecku interesującego go przedmiotu, przeniesienie dziecka w jego pobliże i zawsze podanie jego nazwy. Takie postępowanie kształtuje u dziecka przekonanie, że jego działania wydają się dorosłemu interesujące i przynoszą konkretne korzyści, a więc warto je demonstrować.

Nie tylko protest ale i wyrażana w różny sposób chęć kontynuowania czynności sprawiającej przyjemność jest elementem wczesnego etapu rozwoju komunikowania się. Przerwanie ulubionej aktywności np. zabawy w konika na kolanach rodzica pozwoli na stymulowanie prób komunikowania chęci kontynuacji gry. Wzmożenie ruchów ciała, nawiązanie kontaktu wzrokowego, wokalizacja będą w tej sytuacji wyrażać „prośbę" o dalszą zabawę. Wydłużenie czasu pomiędzy działaniem dziecka a kontynuowaniem pozwoli na większe zmotywowanie go do przekazania jasnego sygnału.

W okresie niemowlęcym rozpoczyna się kształtowanie ogromnie istotnej umiejętności komunikacyjnej, podstawowej dla prawidłowego przebiegu każdej rozmowy, a mianowicie umiejętności czekania na swoją kolej. W tym okresie życia umiejętność ta polega na czekaniu na kolejne działanie opiekuna w zabawie, polegającej na czynnościach wykonywanych naprzemiennie. Większość spośród codziennych zabaw da się podzielić na czynności wykonywane na przemian np.: uderzanie rączką o stół, klaskanie. Zabawy tego typu kontynuujemy długo aż do opanowania przez dziecko zasad.

W tym okresie kształtuje się umiejętność skoordynowania słuchania i nakierowania wzroku na źródło dźwięku. Aby stymulować rozwój tej umiejętności należy zaobserwować czym zainteresowane jest dziecko, a następnie próbować przedłużyć czas skupienia uwagi na określonej czynności lub przedmiocie przez opowiadanie o nim, pokazywanie jego elementów, wykorzystanie do nowych form aktywności. Dzielenie przedmiotu zainteresowania dziecka, nie lekceważenie jego próśb jest najlepszą drogą do rozwijania intencji komunikowania się z opiekunem.

Umiejętnością ważną dla samego stworzenia sytuacji rozmowy jest umiejętność nawiązania i utrzymania kontaktu wzrokowego, co jest sygnałem naszej gotowości do komunikowania się, zainteresowania rozmówcą i tematem rozmowy. Aby dziecko dostrzegło konieczność nawiązania kontaktu wzrokowego istotne jest by opiekun kierował do niego choćby najkrótszą wypowiedź, za każdym razem gdy ono na niego spojrzy.

Na tym etapie rozwoju dziecka należy zwrócić uwagę na kształtowanie właściwych sposobów powitania i pożegnania osób znajomych.

W miarę rozwoju umiejętności komunikacyjnych dziecko nauczy się stosowania wyrazów lub znaków w celu przekazania swoich zamiarów np.: „podnieś mnie w górę"- rączki wyciąga do góry. Zrozumienie zamiarów malucha i ich realizacja przez osobę dorosłą nie powinna wyprzedzać prób ich komunikowania, podejmowanych przez dziecko. Należy dać mu czas na ich sformułowanie i przekazanie.

Prawidłowe wykształcenie umiejętności komunikacyjnych w okresie niemowlęcym wpływa w zasadniczy sposób na pojawienie się kolejnych w okresie przedszkolnym. Do najbardziej istotnych zaliczyć możemy:

  • umiejętność przekazania za pomocą słów lub gestów prośby o przedmioty czy też rozpoczęcie ulubionej zabawy, później prośba o pomoc lub pozwolenie;
  • umiejętność pozdrowienia osób znajomych słowem czy gestem;
  • umiejętność zadawania pytań z należytą intonacją;
  • umiejętność utrzymywania rozmowy przez kilka kolejek, później rozmowy przez telefon;
  • umiejętność dostosowania sposobu mówienia w zależności od słuchacza np.: inaczej do malutkich dzieci, inaczej do dorosłych;
  • umiejętność opisu cech, później funkcji przedmiotów;
  • umiejętność dokończenia zdania rozpoczętego przez dorosłych;
  • poprawne odpowiadanie na pytania;
  • wypowiadanie stwierdzeń o przyczynie i skutku z użyciem takich słów jak: ponieważ, skoro.

Nieprawidłowości zaburzające proces kształtowania się umiejętności komunikacyjnych sprawiają, iż mimo wielu pozytywnych intencji nawiązania kontaktów dzieci z tego typu zaburzeniami odbierane są jako działające i wypowiadające się w sposób nierozważny i nieprzemyślany.

Wielość problemów, które wiążą się z zaburzeniami kompetencji powoduje iż coraz częściej mówi się o konieczności ich terapii i stymulowaniu ich rozwoju.

mgr Beata Geratowska - logopeda

Bibliografia:

  1. E. Czapiewska K. Kaczorowska – Bray „Kształtowanie kompetencji komunikacyjnej u dzieci z różnymi dysfunkcjami"
  2. S. Grabias „Mowa i jej zaburzenia"
  3. I. Kurcz „Psychologia języka i komunikacji"
  4. S. Grabias „Logopedyczna klasyfikacja zaburzeń mowy"